وڵاتی دەستبەسەرداگیراوو تاڵانچییەکانی دەسەڵات
دەوەن دڵشاد حسن
درۆزنترین دروشم لە مێژووی هاوچەرخی ئێمەدا، دروشمی “خزمەتکردنی گەل” بوو کە لەسەر زاری کۆمەڵێک بەرپرسی بێباك دەوتراوەوە. ئەو کەسانەی کە بە ناوی پاراستنی نیشتمانەوە هاتنە سەر کورسیی دەسەڵات، بەڵام لە بری ئاوەدانکردنەوەی وڵات، سامان و داهاتی ئەم خاكەیان بۆ بەرژەوەندیی کەسی و خێزانیی خۆیان تاڵان کرد.دەرکەوتەکانی تاڵانی و گەندەڵیگەندەڵیی بەرپرسان تەنیا دزینی ژمارەیەک لە ئامارەکاندا نیست، بەڵکو تێکدانی شیرازەی ژیانی ملیۆنان هاووڵاتییە. ئەم دیاردەیە لە چەندین شێوازی قێزەوندا خۆی دەنوێنێت:• دزینی سامانی گشتی: نەوت، باج، و دەروازە سنوورییەکان بە ڕۆژی ڕووناک دەدزرێن و دەخرێنە سندوقی کۆمپانیا سێبەربەخشەکانەوە، لە کاتێکدا هاووڵاتییان لە سەرەتاییترین خزمەتگوزاری بێبەشن.• بازرگانیکردن بە ئاییندەی گەنجان: نەمانی دادپەروەری لە دامەزراندن و دەستبەسەرداگرتنی هەلی کار لەلایەن کوڕ و کچانی بەرپرسانەوە، وایکردووە زیرەکترین مێشکەکانی ئەم خاکە ڕێگەی کۆچ بەناو دەریاکانی مردندا بگرنە بەر.• لاوازکردنی یاسا و دادگا: دادگاکان لەبری ئەوەی ببنە پەناگەی ستەملێکراوان، کراونەتە قەڵغانی بەرگری لە تاوان و تاڵانییەکانی بەرپرسە دەسەڵاتدارەکان.• کەڵەکەبوونی سەرمایەی حەرام: دروستکردنی کۆشک و تەلاری گرانبەها و کڕینی دارایی لە وڵاتانی دەرەوە بە پارەی دزراوی میللەتێک کە بۆ نان و مووچەی مانگانەیان نالەبارن.کاریگەرییە هەمیشەییەکان لەسەر کۆمەڵگەدەسەڵاتێک کە لەسەر بنیاتی دزی و گەندەڵی بونیات نۆرابێت، ناتوانێت هیچ داهاتوویەکی ڕوون بۆ گەلەکەی دابین بکات. زیانەکانی تاڵانی تەنیا ئابووری نین، بەڵکو بریندارکردنی کەرامەت و بڕوای نەتەوەیەک بوو.1. بێئومێدیی نیشتمانی: دروستکردنی هەستێک لەلای هاووڵاتییان کە نیشتمان هی ئەوان نیست، بەڵکو موڵکی تاڵانچییەکانە.2. داڕمانی کەرتە خزمەتگوزارییەکان: نەخۆشخانە حکومییەکان و قوتابخانەکان لە کەمتەرخەمیدا دەپووکێنەوە، لە کاتێکدا بەرپرسان بۆ بچووکترین چارەسەر ڕوو لە دەرهوهی وڵات دەکەن.3. دابەشبوونی چینایەتی بەدبەختانە: دروستبوونی چینێکی کەمینەی زۆر دەوڵەمەند (تاڵانچییەکان) لە بەرامبەر زۆرینەیەکی هەژارکراو.پەیامێک بۆ داهاتووتاوانبارانی گەندەڵی و تاڵانچییەکانی سامانی گشتی پێویستە بزانن کە هیچ دەسەڵاتێک تا سەر جێگیر نابات. مێژوو دەلمێنێت کە ئیرادەی گەل لە هەموو قەڵا و زیندانەکانی ستەمکاران بەهێزترە. دادپەروەری ڕۆژێک دادێت و ئەو کاتە، هەموو سەروەتە دزراوەکان ناچار دەکرێن بگەرێندرێنەوە بۆ خاوەنە ڕاستەقینەکەی کە خەڵکی زەحمەتکێشی ئەم نیشتمانەیە.”وڵاتێک کە یاسا تێیدا سەروەر نەبێت و دزەکان حوکمی بکن، ئاسایش و داهاتووی ناکەوێتە مەترسییەوە، بەڵکو خۆی لە ناوەڕۆکدا مەترسییە.
